Vì sao cơ thể hình thành sỏi tiết niệu?

Sỏi bắt đầu từ đâu?

Nước tiểu chứa nhiều chất hòa tan như canxi, oxalat, phosphat, acid uric và các muối khác. Khi nồng độ của một số chất tăng cao, chúng có thể tạo tinh thể.

Tinh thể không phải lúc nào cũng phát triển thành sỏi. Cơ thể còn có các chất giúp hạn chế kết tinh và kết tụ. Sỏi dễ hình thành hơn khi:

• Nước tiểu quá cô đặc.
• Chất tạo sỏi tăng.
• Chất ức chế kết tinh giảm.
• Độ acid hoặc kiềm của nước tiểu thuận lợi cho một loại sỏi.
• Nước tiểu bị ứ đọng.
• Có môi trường nhiễm khuẩn phù hợp cho một số loại sỏi.

Uống ít nước ảnh hưởng thế nào?

Khi lượng nước tiểu thấp, các chất khoáng và sản phẩm chuyển hóa trở nên cô đặc hơn. Đây là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng và thường gặp.

Người sống hoặc làm việc trong môi trường nóng, ra nhiều mồ hôi, vận động nặng hoặc ít có điều kiện uống nước có thể có nguy cơ cao hơn nếu không bù đủ dịch.

Mục tiêu phòng ngừa không chỉ là “uống nhiều nước” mà là duy trì lượng nước tiểu đủ và phân bố nước uống hợp lý trong ngày, tùy tình trạng tim, thận và bệnh nền.

Chế độ ăn có vai trò gì?

Chế độ ăn không gây sỏi theo một cơ chế duy nhất. Một số yếu tố thường được quan tâm gồm:

• Ăn nhiều muối có thể làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu.
• Quá nhiều đạm động vật có thể ảnh hưởng acid uric, citrate và độ acid của nước tiểu.
• Ăn quá ít rau quả có thể làm giảm nguồn citrate và kiềm tự nhiên.
• Dùng nhiều đường hoặc đồ uống có đường có thể không thuận lợi cho một số người có nguy cơ.
• Kiêng canxi quá mức không phải lúc nào cũng đúng và có thể làm tăng hấp thu oxalat ở ruột trong một số trường hợp.

Chế độ ăn phòng sỏi cần cá thể hóa theo loại sỏi và kết quả đánh giá chuyển hóa.

Bệnh lý chuyển hóa nào có thể liên quan?

Một số người có bất thường làm tăng nguy cơ tạo sỏi, ví dụ:

• Tăng canxi niệu.
• Tăng oxalat niệu.
• Tăng acid uric niệu.
• Giảm citrate niệu.
• Rối loạn điều hòa acid–base.
• Bệnh tuyến cận giáp.
• Bệnh đường ruột gây tăng hấp thu oxalat.
• Béo phì, hội chứng chuyển hóa hoặc đái tháo đường trong một số nhóm sỏi.

Không phải người bệnh nào cũng cần xét nghiệm chuyển hóa chuyên sâu. Việc đánh giá thường được cân nhắc nhiều hơn khi sỏi tái phát, xuất hiện sớm, có nhiều viên, có tiền sử gia đình hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao.

Nhiễm khuẩn có thể tạo sỏi không?

Có. Một số vi khuẩn làm thay đổi môi trường nước tiểu và có thể thúc đẩy hình thành sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn.

Loại sỏi này có thể phát triển nhanh, tạo thành sỏi lớn hoặc sỏi phân nhánh. Điều trị thường cần xử lý đồng thời sỏi, tắc nghẽn và nhiễm khuẩn.

Ứ đọng nước tiểu có vai trò gì?

Nước tiểu lưu thông kém tạo điều kiện cho tinh thể lắng đọng và kết tụ. Ứ đọng có thể liên quan đến:

• Hẹp đường tiết niệu.
• Bất thường bẩm sinh.
• Tắc nghẽn đường tiểu dưới.
• Bàng quang co bóp kém.
• Bàng quang thần kinh.
• Dị vật trong đường tiểu.

Nếu chỉ lấy sỏi mà không xử lý nguyên nhân gây ứ đọng, nguy cơ tái phát có thể còn cao.

Thuốc có thể gây sỏi không?

Một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ tạo sỏi do thay đổi thành phần nước tiểu hoặc do chính thuốc kết tinh. Nguy cơ phụ thuộc loại thuốc, liều, thời gian sử dụng, lượng nước uống và đặc điểm người bệnh.

Không nên tự ngừng thuốc. Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung và vitamin đang dùng để bác sĩ đánh giá.

Di truyền có quan trọng không?

Có. Tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ ở một số người. Một số bệnh di truyền hiếm gặp, như cystin niệu, có thể gây sỏi tái phát từ tuổi trẻ.

Gợi ý cần đánh giá sâu hơn gồm:

• Sỏi xuất hiện ở trẻ em hoặc người trẻ.
• Sỏi tái phát nhanh.
• Nhiều người trong gia đình mắc sỏi.
• Sỏi hai bên hoặc nhiều viên.
• Thành phần sỏi hiếm.
• Chức năng thận suy giảm không giải thích được.

Vì sao có người bị một lần, có người tái phát nhiều lần?

Nguy cơ tái phát phụ thuộc vào:

• Nguyên nhân nền.
• Thành phần sỏi.
• Lượng nước tiểu.
• Chế độ ăn và sinh hoạt.
• Bệnh chuyển hóa.
• Bất thường giải phẫu.
• Nhiễm khuẩn.
• Mức độ tuân thủ kế hoạch phòng ngừa.

Một lần lấy hoặc tán sỏi không đồng nghĩa đã loại bỏ cơ chế tạo sỏi.

Khi nào cần đánh giá nguyên nhân chuyên sâu?

Nên trao đổi với bác sĩ về đánh giá chuyển hóa khi:

• Sỏi tái phát.
• Có nhiều viên hoặc sỏi hai bên.
• Sỏi xuất hiện ở tuổi trẻ.
• Có tiền sử gia đình rõ.
• Có một thận duy nhất.
• Có bệnh đường ruột, bệnh chuyển hóa hoặc bệnh nội tiết.
• Có loại sỏi hiếm hoặc nghi sỏi nhiễm khuẩn.
• Sỏi lớn, sỏi san hô hoặc làm ảnh hưởng chức năng thận.

Những hiểu lầm thường gặp

“Sỏi chỉ do uống ít nước”

Uống ít nước là yếu tố quan trọng nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.

“Ăn nhiều canxi chắc chắn gây sỏi”

Không đúng trong mọi trường hợp. Canxi từ thực phẩm với lượng phù hợp có thể khác hoàn toàn việc dùng bổ sung không hợp lý. Kiêng canxi quá mức có thể bất lợi ở một số người.

“Có thể biết nguyên nhân chỉ bằng siêu âm”

Siêu âm cho biết vị trí, kích thước tương đối và tình trạng ứ nước, nhưng không xác định đầy đủ cơ chế chuyển hóa gây sỏi.

Câu hỏi thường gặp

Stress có trực tiếp tạo sỏi không?

Stress không được xem là nguyên nhân trực tiếp, nhưng có thể ảnh hưởng thói quen uống nước, ăn uống và sinh hoạt.

Nước cứng có chắc chắn gây sỏi không?

Không thể kết luận chỉ dựa vào độ cứng của nước. Nguy cơ sỏi phụ thuộc tổng thể lượng nước uống, thành phần chế độ ăn, chuyển hóa và nhiều yếu tố khác.

Có cần xét nghiệm 24 giờ nước tiểu không?

Không phải ai cũng cần. Xét nghiệm thường được cân nhắc ở người tái phát hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao.