Ai có nguy cơ bị sỏi tiết niệu?

Tiền sử từng bị sỏi

Người đã từng bị sỏi có nguy cơ tái phát cao hơn người chưa từng mắc. Nguy cơ đặc biệt đáng lưu ý khi:

• Sỏi xuất hiện nhiều lần.
• Khoảng cách giữa các lần tái phát ngắn.
• Có nhiều viên hoặc sỏi hai bên.
• Không xác định và kiểm soát được nguyên nhân.
• Không duy trì kế hoạch phòng ngừa.

Sau khi điều trị sỏi, người bệnh vẫn cần theo dõi và thay đổi lối sống phù hợp.

Tiền sử gia đình

Nguy cơ có thể tăng nếu cha mẹ, anh chị em hoặc nhiều người trong gia đình từng bị sỏi.

Yếu tố gia đình có thể phản ánh:

• Khuynh hướng di truyền.
• Thói quen ăn uống giống nhau.
• Môi trường sống chung.
• Một số bệnh chuyển hóa hoặc di truyền hiếm.

Tiền sử gia đình rõ, đặc biệt khi sỏi xuất hiện từ tuổi trẻ, là lý do để cân nhắc đánh giá kỹ hơn.

Uống ít nước hoặc mất nước nhiều

Người có lượng nước tiểu thấp dễ tạo môi trường cô đặc thuận lợi cho kết tinh.

Nhóm thường gặp gồm:

• Người làm việc ngoài trời.
• Người lao động trong môi trường nóng.
• Vận động viên hoặc người vận động nặng.
• Người ít có điều kiện uống nước hoặc đi vệ sinh.
• Người thường xuyên tiêu chảy, nôn hoặc mất nước.
• Người nhịn uống nước vì sợ tiểu nhiều.

Lượng nước cần thiết khác nhau theo thời tiết, vận động, bệnh tim, bệnh thận và tình trạng cơ thể.

Chế độ ăn nhiều muối và đạm động vật

Ăn nhiều muối có thể làm tăng thải canxi qua nước tiểu. Dùng quá nhiều đạm động vật có thể ảnh hưởng acid uric, citrate và độ acid nước tiểu.

Nguy cơ không đến từ một món ăn đơn lẻ mà từ thói quen kéo dài và sự phối hợp với các yếu tố khác.

Thừa cân, béo phì và hội chứng chuyển hóa

Thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa có liên quan đến nguy cơ sỏi ở một số nhóm người.

Cơ chế có thể gồm thay đổi độ pH nước tiểu, bài tiết acid uric, canxi và các chất khác.

Bệnh đường ruột hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa

Một số bệnh gây kém hấp thu, tiêu chảy kéo dài hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa có thể làm thay đổi hấp thu oxalat và lượng nước tiểu.

Người thuộc nhóm này có thể cần tư vấn dinh dưỡng và đánh giá chuyển hóa riêng, thay vì áp dụng chế độ ăn chung.

Nhiễm khuẩn đường tiết niệu tái diễn

Một số loại vi khuẩn có khả năng thúc đẩy hình thành sỏi nhiễm khuẩn.

Cần lưu ý khi:

• Nhiễm khuẩn tái diễn.
• Có sốt, đau hông lưng.
• Hình ảnh ghi nhận sỏi lớn hoặc phân nhánh.
• Kháng sinh chỉ cải thiện tạm thời.
• Có tắc nghẽn đường tiết niệu.

Bất thường giải phẫu hoặc ứ đọng nước tiểu

Các tình trạng làm nước tiểu lưu thông kém có thể tăng nguy cơ:

• Hẹp đường tiết niệu.
• Dị tật bẩm sinh.
• Phì đại tuyến tiền liệt gây tồn lưu nước tiểu.
• Bàng quang thần kinh.
• Bàng quang co bóp kém.
• Dị vật hoặc dụng cụ trong đường tiểu.

Điều trị sỏi cần đi cùng xử lý nguyên nhân gây ứ đọng khi có thể.

Một số bệnh nội tiết và chuyển hóa

Nguy cơ sỏi có thể tăng ở người mắc:

• Cường cận giáp.
• Gout hoặc tăng acid uric.
• Toan hóa ống thận.
• Cystin niệu.
• Một số rối loạn chuyển hóa hiếm.

Không nên tự suy đoán nguyên nhân chỉ dựa trên một xét nghiệm đơn lẻ.

Một số thuốc và thực phẩm bổ sung

Một số thuốc có thể làm thay đổi môi trường nước tiểu hoặc kết tinh trực tiếp. Dùng vitamin và khoáng chất liều cao không phù hợp cũng có thể ảnh hưởng nguy cơ ở một số người.

Người bệnh nên cung cấp đầy đủ:

• Thuốc kê đơn.
• Thuốc không kê đơn.
• Vitamin.
• Khoáng chất.
• Thực phẩm chức năng.
• Sản phẩm thảo dược.

Không tự dừng thuốc đang điều trị bệnh khác nếu chưa trao đổi với bác sĩ.

Trẻ em, phụ nữ mang thai và người chỉ còn một thận

Đây không nhất thiết là các nhóm mắc sỏi nhiều nhất, nhưng khi có sỏi cần được đánh giá cẩn thận hơn.

• Trẻ em có sỏi thường cần chú ý nguyên nhân chuyển hóa hoặc di truyền.
• Thai kỳ cần lựa chọn phương pháp chẩn đoán và điều trị phù hợp.
• Người chỉ còn một thận có nguy cơ hậu quả nghiêm trọng hơn nếu sỏi gây tắc.

Làm sao biết mình thuộc nhóm nguy cơ cao?

Hãy trao đổi với bác sĩ khi có một hoặc nhiều yếu tố:

• Sỏi tái phát.
• Sỏi hai bên hoặc nhiều viên.
• Sỏi xuất hiện sớm.
• Tiền sử gia đình mạnh.
• Một thận duy nhất.
• Sỏi nhiễm khuẩn hoặc sỏi san hô.
• Bệnh đường ruột hoặc phẫu thuật tiêu hóa.
• Bệnh chuyển hóa, nội tiết hoặc di truyền.
• Chức năng thận giảm.
• Nghề nghiệp hoặc môi trường dễ mất nước.

Có nguy cơ cao thì nên làm gì?

Các bước thường gồm:

• Duy trì đủ dịch theo hướng dẫn phù hợp.
• Giảm muối.
• Ăn cân đối, không tự kiêng cực đoan.
• Giữ cân nặng hợp lý.
• Điều trị nhiễm khuẩn và tắc nghẽn.
• Phân tích thành phần sỏi nếu có.
• Làm xét nghiệm chuyển hóa khi được chỉ định.
• Theo dõi hình ảnh theo kế hoạch.
• Dùng thuốc dự phòng nếu có chỉ định.

Những hiểu lầm thường gặp

“Chỉ người lớn tuổi mới bị sỏi”

Không đúng. Sỏi có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi.

“Chỉ người ăn nhiều canxi mới bị sỏi”

Không đúng. Sỏi hình thành do nhiều yếu tố phối hợp, và việc kiêng canxi không hợp lý có thể bất lợi.

“Không đau thì không có nguy cơ”

Sỏi có thể không đau nhưng vẫn tăng kích thước, gây tắc âm thầm hoặc liên quan đến nhiễm khuẩn.

Câu hỏi thường gặp

Người làm văn phòng có nguy cơ không?

Có, đặc biệt nếu ít uống nước, thường xuyên nhịn tiểu hoặc có chế độ ăn nhiều muối.

Uống nhiều trà có chắc chắn gây sỏi?

Không thể kết luận cho mọi người. Nguy cơ phụ thuộc tổng lượng dịch, loại đồ uống, chế độ ăn và chuyển hóa cá nhân.

Có cần khám khi trong gia đình có người bị sỏi?

Không nhất thiết phải làm toàn bộ xét nghiệm khi chưa có triệu chứng, nhưng nên chủ động lối sống phòng ngừa và đi khám nếu có dấu hiệu hoặc nhiều yếu tố nguy cơ.