Các loại sỏi tiết niệu thường gặp

Vì sao cần biết loại sỏi?

Hai viên sỏi có kích thước giống nhau nhưng thành phần khác nhau có thể liên quan đến nguyên nhân và kế hoạch phòng ngừa khác nhau.

Biết thành phần sỏi có thể giúp:

• Đánh giá nguy cơ tái phát.
• Lựa chọn xét nghiệm phù hợp.
• Điều chỉnh chế độ ăn.
• Cân nhắc thuốc dự phòng.
• Nhận diện bệnh chuyển hóa hoặc di truyền.
• Phát hiện sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn.

Sỏi canxi

Sỏi chứa canxi là nhóm thường gặp nhất. Canxi có thể kết hợp với oxalat hoặc phosphat.

Sỏi canxi oxalat

Đây là loại phổ biến. Nguy cơ có thể liên quan đến:

• Lượng nước tiểu thấp.
• Tăng canxi niệu.
• Tăng oxalat niệu.
• Giảm citrate niệu.
• Chế độ ăn nhiều muối.
• Một số bệnh đường ruột.
• Một số yếu tố di truyền hoặc chuyển hóa.

Không nên mặc định rằng người có sỏi canxi phải kiêng hoàn toàn thực phẩm giàu canxi. Chế độ ăn cần được xây dựng hợp lý và cá thể hóa.

Sỏi canxi phosphat

Sỏi này có thể liên quan đến nước tiểu kiềm hơn, một số rối loạn chuyển hóa hoặc tình trạng đặc biệt của đường tiết niệu.

Người có sỏi canxi phosphat tái phát có thể cần được đánh giá kỹ hơn về độ pH nước tiểu, canxi niệu và cân bằng acid–base.

Sỏi acid uric

Sỏi acid uric thường hình thành trong môi trường nước tiểu có tính acid. Một số yếu tố liên quan gồm:

• Lượng nước tiểu thấp.
• Nước tiểu quá acid.
• Tăng acid uric niệu.
• Chế độ ăn nhiều purin ở một số người.
• Béo phì, hội chứng chuyển hóa hoặc đái tháo đường.

Khác với nhiều loại sỏi khác, một số sỏi acid uric có thể được điều trị bằng cách kiềm hóa nước tiểu dưới sự theo dõi y tế. Tuy nhiên, không nên tự dùng thuốc kiềm hóa khi chưa xác định loại sỏi và chưa được hướng dẫn.

Sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn

Một số vi khuẩn tiết niệu có thể làm nước tiểu trở nên kiềm và tạo điều kiện hình thành sỏi chứa magnesium ammonium phosphate, thường được gọi là sỏi struvite.

Đặc điểm đáng chú ý:

• Có thể phát triển nhanh.
• Có thể tạo sỏi lớn, phân nhánh.
• Thường đi kèm nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
• Điều trị thường cần loại bỏ sỏi đầy đủ và kiểm soát nhiễm khuẩn.

Chỉ dùng kháng sinh mà không xử lý sỏi và tắc nghẽn có thể không giải quyết triệt để vấn đề.

Sỏi cystine

Sỏi cystine liên quan đến một rối loạn di truyền hiếm gặp làm tăng thải cystine qua nước tiểu.

Các đặc điểm gợi ý:

• Xuất hiện từ tuổi trẻ.
• Tái phát nhiều lần.
• Có thể có tiền sử gia đình.
• Có thể hình thành ở cả hai thận.

Người bệnh cần được quản lý lâu dài với mục tiêu tăng lượng nước tiểu, điều chỉnh môi trường nước tiểu và dùng thuốc khi có chỉ định.

Một viên sỏi có thể chứa nhiều thành phần không?

Có. Nhiều viên sỏi không hoàn toàn chỉ gồm một chất. Kết quả phân tích có thể ghi nhận thành phần chính và các thành phần phối hợp.

Điều này giải thích vì sao đánh giá nguyên nhân không nên chỉ dựa trên tên một loại sỏi mà còn cần xem xét bệnh sử, xét nghiệm máu và nước tiểu.

Làm sao biết mình có loại sỏi nào?

Các phương pháp có thể hỗ trợ gồm:

• Phân tích viên sỏi sau khi tự ra hoặc được lấy ra.
• Đặc điểm trên hình ảnh học.
• Độ pH nước tiểu.
• Xét nghiệm máu.
• Xét nghiệm nước tiểu, đôi khi gồm nước tiểu 24 giờ.
• Tiền sử bệnh, thuốc và chế độ ăn.

Phân tích thành phần viên sỏi là cách trực tiếp và có giá trị. Người bệnh nên giữ lại viên sỏi nếu thu được.

Có thể nhìn màu viên sỏi để đoán thành phần không?

Màu sắc và hình dạng có thể gợi ý, nhưng không đủ chính xác để thay thế phân tích chuyên môn.

Khi nào cần đặc biệt lưu ý?

Cần đánh giá kỹ hơn khi:

• Sỏi tái phát nhiều lần.
• Sỏi xuất hiện ở trẻ em hoặc người trẻ.
• Sỏi hai bên hoặc nhiều viên.
• Sỏi lớn hoặc sỏi san hô.
• Có nhiễm khuẩn tái diễn.
• Có tiền sử gia đình.
• Chỉ còn một thận.
• Chức năng thận suy giảm.

Những hiểu lầm thường gặp

“Sỏi nào cũng giống nhau”

Không đúng. Thành phần sỏi ảnh hưởng trực tiếp đến cơ chế tạo sỏi và phòng ngừa.

“Sỏi acid uric và bệnh gout là một”

Không hoàn toàn. Gout và sỏi acid uric có thể liên quan đến chuyển hóa acid uric, nhưng người không mắc gout vẫn có thể hình thành sỏi acid uric.

“Sỏi nhiễm khuẩn chỉ cần uống kháng sinh”

Không đủ trong nhiều trường hợp. Sỏi có thể là nơi vi khuẩn tồn tại, đồng thời gây tắc nghẽn và cần can thiệp.

Câu hỏi thường gặp

Nên làm gì với viên sỏi vừa tiểu ra?

Rửa nhẹ nếu cần, để khô, bảo quản trong dụng cụ sạch và mang đến cơ sở y tế để cân nhắc phân tích.

Có phải mọi sỏi đều nhìn thấy trên X-quang?

Không. Khả năng nhìn thấy phụ thuộc thành phần và phương pháp chụp.

Biết loại sỏi có giúp ngăn tái phát không?

Có. Đây là một phần quan trọng để lựa chọn chế độ ăn, theo dõi và thuốc dự phòng phù hợp.