Sỏi tiết niệu là gì?

Sỏi tiết niệu được hình thành như thế nào?

Nước tiểu chứa nhiều chất khoáng và sản phẩm chuyển hóa của cơ thể. Trong điều kiện bình thường, các chất này được hòa tan và đào thải ra ngoài.

Khi nước tiểu quá cô đặc hoặc thành phần nước tiểu mất cân bằng, một số chất có thể kết tinh. Những tinh thể nhỏ tiếp tục kết tụ, lớn dần và hình thành sỏi.

Quá trình tạo sỏi chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, gồm:

• Uống không đủ nước.
• Ra nhiều mồ hôi hoặc sống trong môi trường nóng.
• Chế độ ăn nhiều muối hoặc quá nhiều đạm động vật.
• Một số bất thường chuyển hóa.
• Nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
• Bất thường giải phẫu gây ứ đọng nước tiểu.
• Một số thuốc hoặc bệnh lý có khả năng làm tăng nguy cơ tạo sỏi.

Không phải người mắc sỏi nào cũng có cùng một nguyên nhân. Vì vậy, người bị sỏi tái phát nhiều lần có thể cần được đánh giá chuyên sâu hơn thay vì chỉ điều trị từng viên sỏi.

Sỏi có thể nằm ở đâu?

Tên gọi của sỏi thường dựa trên vị trí của nó trong hệ tiết niệu.

Sỏi thận

Sỏi hình thành và nằm trong thận. Một số sỏi thận nhỏ có thể tồn tại trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ ràng.

Sỏi niệu quản

Niệu quản là ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Khi sỏi từ thận rơi xuống và mắc lại trong niệu quản, người bệnh có thể xuất hiện cơn đau quặn thận.

Sỏi bàng quang

Sỏi nằm trong bàng quang, thường liên quan đến tình trạng nước tiểu không được làm rỗng hoàn toàn. Người bệnh có thể tiểu khó, tiểu ngắt quãng, đau khi đi tiểu hoặc tiểu máu.

Sỏi niệu đạo

Đây là vị trí ít gặp hơn. Sỏi mắc tại niệu đạo có thể gây khó tiểu hoặc bí tiểu đột ngột.

Sỏi có kích thước và hình dạng như thế nào?

Sỏi có thể rất nhỏ như hạt cát, nhưng cũng có thể lớn và chiếm một phần đáng kể hệ thống đài bể thận. Bề mặt sỏi có thể nhẵn hoặc gồ ghề, hình dạng tròn, bầu dục hoặc phân nhánh.

Kích thước chỉ là một trong những yếu tố quyết định mức độ nguy hiểm. Một viên sỏi nhỏ nhưng gây tắc niệu quản và nhiễm khuẩn vẫn có thể nguy hiểm hơn một viên sỏi lớn nhưng chưa gây tắc nghẽn.

Có những loại sỏi nào?

Sỏi tiết niệu không phải lúc nào cũng có cùng thành phần. Các nhóm thường gặp gồm:

• Sỏi canxi oxalat.
• Sỏi canxi phosphat.
• Sỏi acid uric.
• Sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn.
• Sỏi cystine do rối loạn di truyền hiếm gặp.

Biết thành phần sỏi có thể giúp định hướng nguyên nhân và xây dựng kế hoạch phòng ngừa tái phát. Khi lấy được viên sỏi, người bệnh nên hỏi bác sĩ về việc phân tích thành phần sỏi.

Sỏi tiết niệu có luôn gây đau không?

Không.

Sỏi nằm yên trong thận có thể không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính vì một lý do khác.

Đau thường xuất hiện khi:

• Sỏi di chuyển xuống niệu quản.
• Dòng nước tiểu bị cản trở.
• Áp lực trong hệ tiết niệu tăng lên.
• Có viêm hoặc nhiễm khuẩn kèm theo.

Ngoài đau, người bệnh có thể gặp:

• Tiểu máu.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Tiểu buốt, tiểu rắt.
• Nước tiểu đục hoặc có mùi bất thường.
• Sốt, rét run nếu có nhiễm khuẩn.
• Tiểu khó hoặc bí tiểu nếu sỏi nằm ở đường tiểu dưới.

Sỏi tiết niệu có nguy hiểm không?

Phần lớn sỏi có thể được điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, sỏi không nên được xem là bệnh hoàn toàn lành tính.

Sỏi có thể gây:

• Tắc nghẽn đường tiết niệu.
• Ứ nước thận.
• Nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
• Nhiễm khuẩn nặng nếu vừa tắc nghẽn vừa nhiễm trùng.
• Suy giảm chức năng thận nếu tắc nghẽn kéo dài hoặc tái diễn.
• Tái phát nhiều lần nếu nguyên nhân không được kiểm soát.

Nguy cơ phụ thuộc vào vị trí, kích thước, mức độ tắc nghẽn, triệu chứng, tình trạng nhiễm khuẩn, chức năng thận và bệnh nền của từng người.

Khi nào cần đi khám sớm?

Người bệnh nên đi khám khi có một trong các biểu hiện:

• Đau vùng hông lưng hoặc đau lan xuống bụng dưới, bẹn.
• Tiểu máu.
• Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu khó.
• Đau tái diễn nhiều lần.
• Đã biết có sỏi nhưng chưa được theo dõi.
• Sỏi tái phát hoặc từng can thiệp nhiều lần.
• Chỉ có một thận hoặc đã có bệnh thận từ trước.

Khi nào cần đến cấp cứu?

Cần đến cơ sở y tế sớm, không tự theo dõi tại nhà, khi có:

• Đau kèm sốt hoặc rét run.
• Đau dữ dội không kiểm soát được.
• Nôn nhiều, không uống được nước.
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu được.
• Mệt lả, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức.
• Đau do sỏi ở người chỉ còn một thận.
• Đau khi đang mang thai.
• Đau kèm suy giảm chức năng thận đã biết.

Đặc biệt, tắc nghẽn đường tiết niệu đi kèm dấu hiệu nhiễm khuẩn là tình trạng cấp cứu tiết niệu, có thể cần dẫn lưu khẩn cấp chứ không chỉ dùng thuốc giảm đau hoặc kháng sinh.

Những hiểu lầm thường gặp

“Có sỏi thì phải uống thật nhiều nước ngay”

Uống đủ nước rất quan trọng trong phòng ngừa sỏi. Tuy nhiên, khi đang đau quặn dữ dội, nôn nhiều hoặc nghi tắc nghẽn hoàn toàn, việc ép uống một lượng nước lớn không thay thế cho thăm khám và có thể làm người bệnh khó chịu hơn.

“Sỏi nhỏ thì không nguy hiểm”

Sỏi nhỏ có khả năng tự ra cao hơn, nhưng vẫn có thể gây tắc, đau hoặc nhiễm khuẩn. Cần đánh giá cả vị trí sỏi và tình trạng đường tiết niệu.

“Hết đau nghĩa là sỏi đã ra”

Cơn đau có thể giảm dù sỏi vẫn còn trong niệu quản hoặc tình trạng tắc nghẽn vẫn tồn tại. Việc xác nhận sỏi đã ra đôi khi cần dựa vào hình ảnh học.

“Tán hoặc lấy sỏi xong là khỏi hoàn toàn”

Can thiệp giải quyết viên sỏi hiện tại, nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ hình thành sỏi mới. Người bệnh vẫn cần điều chỉnh chế độ sinh hoạt và đánh giá nguy cơ tái phát.

Câu hỏi thường gặp

Sỏi tiết niệu và sỏi thận có phải là một?

Sỏi thận là một dạng của sỏi tiết niệu. Thuật ngữ sỏi tiết niệu bao gồm sỏi ở toàn bộ hệ thống đường tiểu, không chỉ ở thận.

Có phải sỏi nào cũng cần phẫu thuật?

Không. Một số sỏi có thể được theo dõi hoặc tự đào thải. Chỉ định can thiệp phụ thuộc vào kích thước, vị trí, triệu chứng, tắc nghẽn, nhiễm khuẩn và chức năng thận.

Sỏi đã ra ngoài có nên giữ lại không?

Có. Nếu thu được viên sỏi, nên giữ khô trong dụng cụ sạch và mang đến cơ sở y tế. Phân tích thành phần sỏi có thể hỗ trợ kế hoạch phòng ngừa tái phát.

Sỏi có thể tái phát không?

Có. Sỏi tiết niệu có khả năng tái phát, đặc biệt khi các yếu tố nguy cơ chưa được điều chỉnh hoặc người bệnh có bất thường chuyển hóa.